6102 SAYILI TÜRK TİCARET KANUNU UYARINCA PORTFÖY / DENKLEŞTİRME TAZMİNATI
Yazar: Av. Süreyya Hekim
Giriş:
Portföy (Denkleştirme) tazminatı, 14 Şubat 2011 yılında Resmi Gazete'de yürürlüğe 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun ("TTK") 122. maddesiyle ilk kez Türk Mevzuatında yerini almıştır. Bu makalede, günümüzde ticaret hukukunda önemli bir müessese olan portföy tazminatının ne olduğunu, hangi durumlarda talep edilebileceğini ve nasıl hesaplandığını inceleyeceğiz.
Portföy Tazminatının Tanımı:
Portföy tazminatı, acentelik sözleşmesinin sona ermesine bağlı mali sonuçlarından biri olup, acentelik sözleşmesinin sona ermesi durumunda, ticari işletmeyi devralan tarafın acentenin oluşturduğu müşteri kaynaklarından faydalanabilmesi amacıyla acenteye ödemek zorunda olduğu bir tazminat türüdür. Bu tazminat, devreden tarafın, yani acentenin kaybettiği müşteri portföyünün ticari işletmeyi devralan tarafça telafi edilmesi amacıyla ödenmektedir.
TTK'nın 122. maddesinde "Denkleştirme İstemi" olarak belirtilen portföy tazminatı için ayrıca "portföy akçesi", "müşteri çevresi" gibi bir çok terim kullanılabilmektedir. Portföy tazminatının talep edilebilir olması için aşağıda bahsettiğimiz gerekli bir takım şartların oluşması gerekmektedir.
Portföy Tazminatı İçin Gerekli Şartlar:
A- Devralan İşletmenin acentelik sözleşmesinin sona ermesinden sonra acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde etmesi
Öncelikle, bu şartın gerçekleşmesi, acentelik sözleşmesinin portföy tazminatını haklı kılacak şekilde sona ermesine bağlıdır. Bu sona erme hali, sözleşmenin süresinin dolması yahut yenilenmemesi ile gerçekleşebileceği gibi sözleşmenin feshi hali olarak da karşımıza çıkabilir.
Devamla, TTK/112-1-a madde hükmünde, portföy tazminatının istenebilmesi, devralan işletmenin acentelik sözleşmesinin sona ermesinden sonra acentenin kendisine temin ettiği yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde etmesi şartına bağlanmıştır. Burada yeni müşteri kavramı, acentenin müvekkile sözleşme kurulması ile temin ettiği, sadık ve sürekli olarak ticari ilişki kurabilecek müşteriler ile karşılık bulabildiği gibi, müvekkilin önceden ticari ilişkisi bulunan ancak sona ermiş olan müşterilerinin tekraren kendisine kazandırılması da bu kapsama girmektedir. Ancak portföy tazminatına tek seferlik ticari ilişki kuran müşterilerden ziyade, süregelen ticari ilişki kuran müşteriler konu edilmektedir.
B- Acentenin ücret kaybının olması
Portföy tazminatının talep edilebilir olması için TTK/112-1-b madde hükmünde düzenlenen başka bir şart ise acentenin sözleşmesel ilişkinin sonlanması sebebiyle kendisi tarafından işletmeye kazandırılan müşterilerle yapılmış ya da kısa süre içerisinde yapılacak olan işler dolayısıyla ücret kaybının bulunmasıdır. Buradaki kayıp sözleşmesel ilişki devam etseydi elde edeceği ücret isteme hakkıdır.
C- Portföy Tazminatının hakkaniyete uygun düşmesi
TTK/112-1-c madde hükmü, portföy tazminatının talep edilebilirliğini hakkaniyete uygun düşmesi şartına bağlamaktadır. Nispeten takdiri bir kanaat ile oluşup oluşmadığı belirlenebilecek olan bu şart somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir. Hakim, portföy tazminatı isteminin hakkaniyete uygun düşüp düşmediğini incelerken acentenin müvekkilin marka, ürün ve hizmetinin tanınırlığını arttırma, acentenin bu konuda sarf ettiği çaba hususlarını irdeleyecektir.
D- Denkleştirme Talebinin 1 yıl içerisinde ileri sürülmesi
Kural olarak, denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez. Denkleştirme istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir. Bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanır.
Portföy Tazminatının Hesaplanması:
Portföy tazminatının hesaplanması, Türk Ticaret Kanunu'nda ayrıntılı bir şekilde belirtilmemiştir. Ancak, genel olarak, tazminat miktarı, devreden tarafın kaybettiği müşteri portföyünün değeri ve devralan tarafın bundan elde edeceği faydalar göz önünde bulundurularak belirlenir. Bu hesaplama genellikle taraflar arasında anlaşma yoluyla gerçekleştirilir.
Belirtelim ki, acentelik sözleşmesinin sona ermesi fesih yolu ile gerçekleşmiş ise, fesih sebebinde her iki tarafın kusuru varlığında acentelik sözleşmesini ilk defa kimin ihlal etmiş olduğu tazminat hesaplanması aşamasında dikkate alınır. Aynı şekilde hesaplamada, kusurlun eylemler ve etkileri de incelenerek dikkate alınacaktır.
Sonuç:
Portföy tazminatı, Türk Ticaret Kanunu'nda işletme devri veya işletme hakkının devri durumunda düzenlenen bir hak olarak karşımıza çıkar. Bu tazminat, devreden tarafın kaybettiği müşteri portföyünü telafi etmek amacıyla ödenir. Portföy tazminatının miktarı ve ödeme şekli, taraflar arasında yapılan anlaşmaya göre belirlenirken, dava sürecinde muhakkak surette hakkaniyet kıstası kapsamında bir değerlendirme yapılacaktır.
6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu Uyarınca Portföy / Denkleştirme Tazminatı ile ilgili daha kapsamlı bilgi için info@hekim.av.tr üzerinden bize ulaşabilir veya +902165990626 telefon numarasından bizi arayıp hukuki hizmetlerimiz hakkında detaylı bilgi alabilirsiniz.
Kaynakça
N. Füsun Nomer Ertan, Hüseyin Ülgen, Mehmet Helvacı, Abuzer Kendigelen, Arslan Kaya, Ticari İşletme Hukuku, XII Levha Yayıncılık, İstanbul, 2015.
